دکتر میترا اسفاری - اتنوگرافی چهارراه، مشاهده‌ی شهر در مقیاس خُرد

اتنوگرافی چهارراه ۲: مشاهده‌ی شهر در مقیاس خُرد

  • تاریخ شروع: نیمه اول بهمن‌‌ماه ۱۳۹۹
  • روزهای: سه‌شنبه‌
  • ساعت: ۱۶ - ۱۸
  • تعداد کل جلسات: ۴
  • دوره به صورت: آنلاین

سبک نگارگری ایران، که مشخصاً از اوایل دوره‌ی ایلخانی شکل گرفت و تا میانه‌ی دوره‌ی صفوی تداوم یافت، مبتنی بود بر طراحی چکیده‌نگارانه و دوبعدنما؛ جزئیات‌پردازیِ تزئینی؛ کاربست رنگ‌های درخشان به جای رنگ‌های موضعی؛ اِعمالِ تناسبات هندسی بر اجزاء و کل؛ تقسیم‌بندیِ فضا به ساحت‌های چندگانه؛ و پلان‌بندیِ پایین به بالا. این سبک که همچون هر هنر دیگری در اصل و اساس‌اش با تحولات تاریخی هم‌بستگی داشت، حاصل هم‌آمیزی عناصری از سنت‌های تصویری رایج در ایران با پاره‌ای از ویژگی‌های هنر شرق و غرب بود. از سوی دیگر این سبک در نسبت با کاربرد تصویر نگارگری و نیز مناسبات اجتماعی حاکم بر تولید تصویر در عصر ایلخانی شکل گرفت. تا زمانی که این مناسبات در قالب کار گروهی در کتابخانه‌های سلطنتی تداوم داشت، نگارگری نیز در مسیر تکامل سبک و پیچیدگی ساختار پیش می‌رفت؛ اما به‌محض سست‌شدن حمایت دربار و برچیده‌شدن نظام تولید کتابخانه‌ای، این سبک نیز رو به افول نهاد و جای خود را به سبکی تازه و متفاوت داد: سبکی واقع‌گرا در چارچوب کار فردی، مواجهه‌ی مستقیم با موضوعات عینی، و ارتباط اجتماعی با شهرنشینان و مخاطبان غیردرباری. در این درسگفتار، فرایند شکل‌گیری و الزامات نظام تولید کتابخانه‌ای را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم که چگونه این شیوه‌ی تولید، سبکِ هنریِ نگارگری را تعیین کرد و رد خود را بر تصویر بر جای گذاشت.

اتنوگرافی در شهر، همانند سایر علوم اجتماعی، مشروعیتِ خود را در تولید دانشِ «تجربه شده» (empirical) می‌یابد. برای دست‌یابی به چنین دانشی، بینش اتنوگرافیک با مشاهده‌ی خردترین واحد جامعه، یعنی فرد، آغاز می‌گردد. سپس، با مشاهده و بررسی خردترین صحنه‌های اجتماعی، در قالب برهم‌کنش فرد (با افراد دیگر، با فضا و اجسام، با محیط طبیعی، با ماهیات معنوی) به مرور از خرد به کلان هدایت می‌شود تا به تولید شناختِ اجتماعی بیانجامد. در این راستا، به‌دست آوردن شناخت عمیق از تجربه‌ی «ذهنی» کنش‌گران اجتماعی، که پدیده‌ی اجتماعی شهر را -به اتفاق یا در تعارض- می‌سازند، اصل بنیادین اتنوگرافی شهری است. پس، لازمه‌ی رویکرد اتنوگرافیک حضور پژوهشگر در میدان و مشارکت در مناسبات کنش‌گران است. حال آن‌که، حضور در میدان و جمع‌آوری داده‌ها با چالش‌های متعددی همراه است: حفظ فاصله‌ی علمی و اعمال بی‌طرفی ارزشی علیرغم تلاش برای درک ذهنیت کنش‌گران، برقراری توازن قدرت بین پژوهشگر و کنش‌گران اجتماعی، برداشت کلیّت مناسبات میدان بدون مختل کردن روال عادی آن…

از این رو، برای حضور در میدان می‌بایست به مهارت‌های شناختی و عملی مجهز بود. پس از آشنایی ابتدایی و نظری با برخی چالش‌ها و مهارت‌های اتنوگرافی شهری در دوره‌ی اول، در این دوره، شرکت‌کنندگان با توجه به موضوعی که از پیش انتخاب کرده‌اند، به حضور در میدان و تجربه‌ی عملی اتنوگرافی دعوت خواهند شد. ۱) «آشناسازی غریبه» و «غریبه‌سازی آشنا»، ۲) عدم اعمال ذهنیت خود بر واقعیت میدان، ۳) طرح فرایض برگرفته از داده‌های میدانی ۴) عمق بخشی به داده‌ها و محک زدن برداشت‌های اولیه بخشی از این مهارت‌ها است که با تکیه بر تجربه‌ی شخصی هر شرکت‌کننده به بسط دشواری‌ها و چگونه فائق آمدن بر آن خواهیم پرداخت.

مدرسه‌ی هنر و ادبیات بیدار، با همکاری متخصصان و هنرمندان فعالیت‌ خود را از پاییز ۱۳۹۸ آغاز نموده.