این خانه بوی خون می‌دهد؛ اورستیاخوانی در پنج پرده

تراژدی چرا وجود دارد؟ چون سوگواریم. چرا سوگواریم؟ چون جنگی بر پا شده است. این نقطه‌ی شروع خواندنِ تراژدی‌های یونانی است؛ متونی که قرن ۵ قبل از میلاد در دوران شکوفایی یونان باستان، برای اجرا زیر آفتاب نوشته شده‌اند. روایت‌هایی از نفرین‌های باستانی، انتقام، جنگ، عشق و زیبایی؛ حالا، وقت بازگشت به تراژدی است.

این دوره، در پی خوانشی کلاسیک‌شناسانه از سه‌گانه‌ی اورستیا (تراژدی‌های «آگاممنون»، «نیازآوران» و «الهگان انتقام») است. نوشته‌های آیسخولوس، اولین تراژدی‌نویس یونانی. در پنج جلسه، ابتدا به چیستی تراژدی یونانی می‌پردازیم و در ادامه به سراغ هر کدام از این سه‌گانه می‌رویم. مبنای این خوانش، تقابلی دوتایی است که میانِ مفهوم کاتارسیس-تراژدی ارسطویی-و مفهوم اکپلکسیس-تراژدی غیرارسطویی می‌سازیم. ما به نحوه‌ی مواجهه‌ی آیسخولوس با جهانی می‌پردازیم که یک پا در اسطوره‌های باستانی دارد و یک پا در برخورد با جهان جدید. مواجهه‌ای که موضوع آن وحشتِ جهان است؛ که چگونه می‌توان در مقابل این جهان پر از وحشت، هنوز پا بر جای ایستاد و زیبایی را تجربه کرد.

تراژدی یونانی واورستیای آیسخولوس، نماینده‌ی تراژدی زنده‌ای است که دیگر آیینی کهن نیست؛ بلکه پاسخی به مواجهه‌ی انسان با جهانی است که ناگهان ناآشنا و هولناک شده است؛ جهانی پس از جنگ، در آستانه‌ی گذار از اسطوره به قانون. اورستیا دقیقاً در این شکاف تاریخی و وجودی ایستاده است: میان اسطوره و سیاست، میان انتقام و عدالت، میان وحشت و امکان زیبایی.

روش این دوره، مبتنی بر رویکرد کلاسیک‌شناسی (Classical Studies)است؛ نه صرفاً خوانشی فلسفی از متون، و نه تمرین‌هایی در حوزه‌ی اجرا یا تئاتر. در این چارچوب، تراژدی‌های یونانی به‌عنوان آثاری تاریخی-ادبی مطالعه می‌شوند که در بستر مشخصی از تحولات سیاسی، اسطوره‌ای و زبانی شکل گرفته‌اند. متن آیسخولوس در نسبت با زمینه‌ی تولیدش خوانده می‌شود: از بستر جنگ‌های ایران و یونان و تحول نهادهای سیاسی در آتن، تا جایگاه اسطوره و آیین، و نیز سنت‌های اجرایی تراژدی.

این دوره به‌صورت «خوانش گروهی» برگزار نمی‌شود. شرکت‌کنندگان بهتر است متن هر جلسه را پیش از حضور در کلاس مطالعه کنند. زمان کلاس، به بازخوانی کامل متن اختصاص ندارد، بلکه بر مواجهه‌ی دقیق و متمرکز با لحظات کلیدی هر تراژدی استوار است. در طول جلسه، با انتخاب قطعاتی مشخص از متن (به فارسی و با ارجاع به نسخه‌ی انگلیسی و یونانی)، ساختار درونی اثر، گره‌های دراماتیک، و لحظات بحرانی آن را باز می‌کنیم.

جلسه‌ی اول | «رنج‌کشیدن زیر آفتاب» | تراژدی یونانی چیست؟

پیش از شروع متون آیسخولوس، باید دید تراژدی یونانی چیست و چگونه به‌وجود آمده است. متون پربصیرت نمایشی در یونان باستان، فقط حاصل تحولی در آیین‌های باستانی نیستند (آنطور که همواره گفته‌اند) بلکه حاصل نیاز به نوع تازه‌ای از دیدنِ دنیایی جدیدند. جلسه‌ی اول درباره‌ی ذهن یونانی است؛ که چگونه پس از جنگ‌های ایران و یونان، به وحشت جهان نگاه می‌کند و از دل آن فرم تراژدی یونانی را به وجود می‌آورد؛ یک شیوه‌ی تازه برای نگاه‌کردن و فکرکردن به جهان.

جلسه‌ی دوم | «تماشای جنگلی که می‌سوزد» | تراژدی اول: آگاممنون

اولین مواجهه با متن آیسخولوس. بخش اول از سه‌گانه‌ی اورستیا: تراژدی آگاممنون است. خوانش تمام این تراژدی، وابسته به تفسیر یک صحنه است که در مطالعات کلاسیک به‌نام «صحنه‌ی کاساندرا» یا «صحنه‌ی دیوانگی» شناخته می‌شود؛ آنجا که برده‌ی جنگ‌آورده‌ی تروآیی در مقابل خانه‌ی یونانیان می‌ایستد و تمام آنچه خواهد آمد را پیش‌بینی می‌کند. تفسیر این صحنه، مواجهه با این صحنه، تجربه‌ای مهیب است و جلسه‌‌ی دوم، تلاشی‌ست برای بازسازی این صحنه، همان‌طور که آیسخولوس می‌خواسته ما ببینیم: انگار جنگلی در آتش می‌سوزد و زبان هم همراه آن.

جلسه‌ی سوم | «تمام عمر معلق بوده‌ایم» | تراژدی دوم: نیازآوران

در دومین تراژدی اورستیا، خون‌ها ریخته شده است و چرخه‌ی انتقام آغاز شده. در سومین جلسه، نیازآوران را در مقام اثری پساآخرالزمانی می‌خوانیم که درباره‌ی جهانی می‌گوید که همه‌ی فجایع بزرگ پیش از این اتفاق افتاده‌اند و حالا سکوتی روی جهان افتاده است. این سکوت، کم‌کم، به‌خون شکسته می‌شود چون همه‌ی نزاع‌هایی که پیشتر دیده بودیم، در سینه‌ی آدم‌ها حمل می‌شود.

جلسه چهارم | «وحشت جهان را درمی‌نوردد» | تراژدی سوم: الهگان انتقام

روایت‌های باستانی می‌گویند تراژدی «الهگان انتقام» وحشت‌آورترین تراژدی در میان همه‌ی تراژدی‌های یونانی بوده است. و اگر پس از سال‌ها، از زاویه‌ای دقیق به این تراژدی نگاه کنیم، وحشت آن را بر ما عیان می‌شود. ابتدا باید اهمیت فیوری‌ها یا الهگان انتقام را درک کرد و دید چگونه انسان‌ها وضعیتی درست کرده‌اند که حتی خدایان هم نمی‌توانند این گره‌ی کور را از هم باز کنند. ما الهگان انتقام را در مقام بیداری وحشتی کیهانی می‌خوانیم. وحشتی که حاصل جنگ‌هاست و ما را به وضعیتی وجودی می‌رساند که در آن تقابل با این وحشت تنها راهِ کم‌کردن رنج‌هاست.

جلسه‌ی پنجم | بازگشت دیونیزوس | تراژدی، جنگ و کاتارسیس

پس از اتمام اورستیا، باید دوباره به پرسش ابتدایی بازگشت: چرا تراژدی وجود دارد؟ و چرا اندوه وجود دارد؟
در آخرین جلسه، پژواک پرسش‌های تراژدی یونانی را در نقطه‌های مهمی از تاریخ دنبال می‌کنیم؛ آنجا که جنگ‌ها هر بار برافروخته شدند، تراژدی یونانی بار دیگر سربرآورده است؛ در دهه‌ی شصت میلادی وقوع جنگ ویتنام، در جنگ جهانی دوم و در سال‌های پس از آن، سال‌های سایه‌ی جنگ. حتی تا بکت پیش می‌آییم که روی ویرانه‌های تراژدی و روی ویرانیِ جهان می‌نویسد اما کماکان پژواکی از آیسخولوس در خود دارد. اینجا باید ببینیم آیا تراژدی هنوز هم چیزی از رنج‌های ما می‌فهمد؟ به‌خصوص وقتی «ما» را با انسانِ ایرانی دهه‌ی ۱۴۰۰ تعریف کنیم؛ آیا تراژدی چیزی از وحشت‌های ما می‌فهمد؟