جان برجر یکی از معروفترین مقالاتش یعنی «پرندهی سفید» را با این عبارات پایان میدهد:
«ما در فصل آغازین سِفْر پیدایش زندگی نمیکنیم. اگر ترتیب رویدادهای کتاب مقدس را دنبال کنیم، ما پس از هبوط به سر میبریم. ما در جهانی آکنده از رنج زندگی میکنیم که در آن شرارت را میتوان در همهجا دید؛ جهانی که رخدادهایش تأییدی بر هستی ما نیست، جهانی که باید در برابر آن مقاومت کرد. در همین وضعیت است که لحظهی زیباییشناختی، امیدی را عرضه میدارد…هنر واجد این پیشفرض در خود است که زیبایی استثنا نیست … بلکه بنیاد یک نظم و نظام است…چندین سال پیش، زمانی که به وجه تاریخی هنر میاندیشیدم، نوشتم که یک اثر را بر اساس این معیار داوری میکنم که آیا به انسان در جهان مدرن برای احقاق حقوق اجتماعیاش کمک میکند یا خیر. من هنوز بر آن موضع هستم. وجه دیگر هنر، یعنی وجه متعالی آن، پرسش از حق هستیشناختی انسان را مطرح میسازد…»
«… هنر از طبیعت تقلید نمیکند؛ هنر از یک آفرینش تقلید میکند؛ گاه برای طرح جهانی بدیل، و گاه تنها برای بسط دادن، تأیید کردن، و تبدیل امید گذرایی که طبیعت به ما عرضه میدارد، به امری اجتماعی… هنر پاسخی سازمانیافته به آن چیزی است که طبیعت گهگاه به ما امکان میدهد تا نگاهی بدان بیندازیم. هنر در پی آن است که شناختِ بالقوه را به شناختی مستمر و لایتناهی بدل سازد. هنر، انسان را به امید دریافت پاسخی متقنتر، فرا میخواند، … وجه متعالی هنر همواره صورتی از نیایش است».
این جملات عصارهی چیزی بوده است که در این درسگفتار در پی واکاوی آن بودهایم. هدف، بررسی مبانی نظری «فلسفهی عمل انقلابی در هنر» در آثار جان برجر، با محوریت چند جستار از اوست. چهارچوب تحلیلی این سلسهنشستها بر این فرض استوار است که ساختارهای سلطه، با ایجاد «ادراک حسی مسلط»، امکان شناخت واقعیت را از تودهها سلب میکنند. برجر به عنوان مثال در جستار Revolutionary Undoing با اتکا به آرای ماکس رافائل، استدلال میکند که کارکرد هنرِ انقلابی نه بازنمایی صرف، بلکه عملی برای «گشودن» و درهمشکستن این ساختار ادراکی تحمیلی است تا از این مجرا، زمینه برای ظهور آگاهیِ انتقادی فراهم گردد. این مسئله در مواجهه با دو پدیدهی سیاسی معاصر یعنی جنگ و ظهور فاشیسم نئولیبرال از اهمیت روششناختی ویژهای برخوردار است.
برنامهی این درسگفتارِ متنمحور در چهار جلسه تدوین شده است. در جلسهی اول، با خوانش جستار بلند Undefeated Despair و مقالهی محوری Revolutionary Undoing، مفهوم آگاهیِ حاصل از بحران، واکاوی میشود. جلسهی دوم به تحلیل مقالهی Let Us Think About Fear ، The Work of Art و The Ideal Critic and the Fighting Critic اختصاص دارد و با بهرهگیری از نظریهی «ساختار احساس» ریموند ویلیامز، ساختارِ عاطفیِ حاصل از سرکوب تحلیل میشود. جلسهی سوم، بر مبنای متونی چون The White Bird ، To Take Paper to Draw, و A View of Delft به نسبتِ میان «نگاه» و «کنشِ سیاسی» در برابر ایدئولوژیهای مسلط میپردازد. در نهایت، جلسهی چهارم با تمرکز بر جستارهایی چون The Storyteller ، The Chorus In Our Heads or Pier Paolo Pasolini و Stones (Palestine, June 2003) کارکرد روایتهای شفاهی را بهعنوان ابزار گشایش انقلابی در مقابل تاریخنگاری رسمی بررسی کرده و به دیدگاههای پازولینی در این زمینه ارجاع میدهد.
هدف غایی این درسگفتار، برداشتن گامی کوچک در فراهم آوردن ابزارهای تحلیلی برای روشنفکران و کنشگران عرصهی هنر و سیاست است تا با مطالعهی تطبیقی این متون، بتوانند نسبت میان فرم هنری، ادراک حسی و مقاومت سیاسی را بازتعریف کنند. این درسگفتار، ذیل پارادایمِ نقدِ ایدئولوژیک و نگاهِ همدلانهی برجر، به دنبال صورتبندیِ یک چارچوب انتقادیِ عملی برای درک و تحلیل شرایط زیست در جهان معاصر است. طبعاً خوانش ما به متونی که ذکر آن رفت محدود نخواهد شد و در کنار آنها به جستارهای دیگری از برجر نیز خواهیم پرداخت. تمامی متونی که در این نشستها بر آنها تمرکز خواهیم داشت از این دو منبع انتخاب شدهاند:
Berger, John. Hold Everything Dear: Dispatches on Survival and Resistance. Verso, 2007.
Berger, John. Landscapes: John Berger on Art. Edited by Tom Overton, Verso, 2016
مدرسهی هنر و ادبیات بیدار، با همکاری متخصصان و هنرمندان فعالیت خود را از پاییز ۱۳۹۸ آغاز نموده.
